PTSS – wanneer het verleden nog steeds aanwezig is.

Soms lukt het om zo’n ervaring na verloop van tijd een plek te geven. Maar soms blijft het verleden zich opdringen, ook wanneer je alweer verder probeert te gaan.

Je kunt weten dat iets voorbij is, terwijl je lichaam en hoofd blijven reageren alsof het gevaar nog aanwezig is. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren bij een posttraumatische stressstoornis (PTSS).

Wat is PTSS?

PTSS staat voor posttraumatische stressstoornis. Het is een psychische aandoening die kan ontstaan nadat iemand een ingrijpende, schokkende of bedreigende gebeurtenis heeft meegemaakt of daarvan getuige is geweest.

Bij een trauma kan je lichaam tijdelijk in een overlevingsstand komen te staan. Je hersenen proberen je te beschermen tegen gevaar. Wanneer die alarmstand na de gebeurtenis niet voldoende uitgaat, kunnen klachten blijven bestaan.

PTSS kan ontstaan na bijvoorbeeld:

• geweld of mishandeling
• seksueel misbruik
• een ernstig ongeluk
• oorlog of een andere levensbedreigende situatie
• een natuurramp
• het meemaken van een ernstig incident
• langdurige traumatische ervaringen
• het getuige zijn van iets zeer ingrijpends

Niet iedereen die iets traumatisch meemaakt, ontwikkelt PTSS. Sommige mensen verwerken een traumatische gebeurtenis zonder dat er een stoornis ontstaat. Bij anderen blijven de klachten langere tijd aanwezig en hebben ze veel invloed op het dagelijks leven.

Hoe ziet PTSS eruit?

PTSS ziet er niet bij iedereen hetzelfde uit. De één heeft vooral last van nachtmerries, terwijl een ander voortdurend schrikt van geluiden. Sommige mensen trekken zich terug, terwijl anderen juist heel druk blijven om niet te hoeven voelen wat er vanbinnen speelt.

Aan de buitenkant hoeft iemand met PTSS daarom niet ‘getraumatiseerd’ te lijken. Je kunt werken, lachen, boodschappen doen en met anderen praten, terwijl je vanbinnen voortdurend aan het overleven bent.

De klachten kunnen grofweg worden verdeeld in vier groepen.

De belangrijkste klachten van PTSS

1. Herbelevingen (indringende fase)

Bij een herbeleving komt een deel van de traumatische gebeurtenis opnieuw naar boven. Dit kan gebeuren in de vorm van herinneringen, nachtmerries, beelden, gevoelens of lichamelijke reacties.

Het kan voelen alsof je opnieuw midden in de gebeurtenis zit.

• Flashbacks of herbelevingen overdag.
• Nachtmerries.
• Plotseling handelen of voelen alsof de belastende gebeurtenissen opnieuw plaatsvinden.
• Intense emotionele reacties.
• Extreme lichaamsreacties.

Voorbeeld:

Je hebt in het verleden een heftige situatie meegemaakt waarbij veel werd geschreeuwd. Jaren later hoor je iemand hard schreeuwen. Je weet rationeel dat je nu veilig bent, maar je lichaam reageert alsof het gevaar opnieuw aanwezig is. Je hart gaat sneller kloppen, je spieren spannen zich aan en je wilt zo snel mogelijk weg.

Een herbeleving hoeft niet altijd een letterlijk beeld van de gebeurtenis te zijn. Soms is het vooral een gevoel, geur, geluid of lichamelijke reactie die je terugbrengt naar wat er vroeger is gebeurd.

2. Vermijden

Wanneer iets je aan het trauma herinnert, kun je proberen het zoveel mogelijk te vermijden. Dat kan bewust gebeuren, maar ook zonder dat je het doorhebt.

Je kunt bijvoorbeeld bepaalde:

• plekken vermijden
• mensen vermijden
• gesprekken vermijden
• geuren of geluiden vermijden
• situaties vermijden
• gedachten of gevoelens wegdrukken

Voorbeeld:

Je hebt een traumatische ervaring gehad in een bepaalde omgeving. Je weet dat je daar eigenlijk naartoe moet, maar zodra je eraan denkt, voel je spanning. Je bedenkt een reden om niet te gaan.

Op korte termijn kan vermijden rust geven. Op lange termijn kan je wereld hierdoor steeds kleiner worden.

3. Verhoogde waakzaamheid (alarmfase)

Bij PTSS kan je lichaam voortdurend op zoek zijn naar gevaar. Je staat als het ware altijd ‘aan’.

Je kunt bijvoorbeeld:

• snel schrikken
• gespannen of prikkelbaar zijn
• concentratie problemen
• slecht slapen
• moeite hebben met concentreren
• voortdurend je omgeving in de gaten houden
• een verhoogde hartslag of lichamelijke spanning ervaren

Voorbeeld:

Je zit thuis op de bank en hoort buiten plotseling een harde knal. Voor iemand anders is het misschien gewoon een geluid. Voor jou kan je lichaam onmiddellijk reageren. Je schrikt, je hart gaat tekeer en je kijkt direct waar het geluid vandaan kwam. Misschien duurt het daarna nog een tijd voordat je lichaam weer tot rust komt.

Je verstand kan zeggen: ‘Het is maar een geluid.’ Maar je lichaam zegt: ‘Gevaar.’

4. Negatieve veranderingen in gedachten en gevoelens

Een trauma kan invloed hebben op hoe je naar jezelf, anderen en de wereld kijkt. Je kunt ook een deel van de trauma niet helemaal herinneren.

Je kunt bijvoorbeeld last krijgen van:

• schuldgevoelens
• schaamte
• negatieve gedachten over jezelf
• gevoelens van hopeloosheid
• afstand voelen tot anderen
• minder interesse hebben in dingen die je vroeger leuk vond
• moeite hebben om positieve emoties te voelen
• het gevoel hebben dat je anders bent geworden

Voorbeeld:

Iemand die iets traumatisch heeft meegemaakt, kan denken:

‘Het was mijn eigen schuld.’

Of:

‘Ik had beter moeten weten.’

Terwijl de verantwoordelijkheid helemaal niet bij die persoon lag. Trauma kan ervoor zorgen dat je dingen over jezelf gaat geloven die niet kloppen, maar door de ervaring wel heel echt kunnen voelen.

PTSS zit niet alleen in je hoofd.

Trauma heeft niet alleen invloed op je gedachten. Ook je lichaam kan blijven reageren.

Mogelijke lichamelijke klachten zijn:

• gespannen spieren
• hartkloppingen
• zweten
• trillen
• buikpijn
• hoofdpijn
• vermoeidheid
• slaapproblemen
• snel overprikkeld raken

Je lichaam heeft ooit geleerd: dit is gevaarlijk. Soms blijft dat alarmsysteem daarna te gevoelig afgesteld. Een situatie die in het heden veilig is, kan daardoor toch een reactie oproepen die bij het verleden hoort.

Triggers zijn niet altijd logisch

Een trigger is iets wat een traumareactie kan oproepen. Dat kan een duidelijke herinnering zijn, maar soms is het iets kleins waarvan je niet begrijpt waarom het zoveel met je doet.

Een trigger kan bijvoorbeeld een:

• geur
• liedje
• stem
• plek
• aanraking
• geluid
• datum
• bepaalde blik
• lichamelijk of emotioneel gevoel
• locatie

zijn.

Voorbeeld:

Je ruikt een bepaalde geur en voelt ineens spanning in je lichaam. Je weet niet meteen waarom. Pas later realiseer je je dat die geur je doet denken aan een periode uit je verleden.

Je hoeft een herinnering dus niet bewust op te halen om er lichamelijk op te reageren.

Waarom reageert je lichaam zo?

Wanneer je gevaar ervaart, schakelt je lichaam automatisch over op een stressreactie. Je lichaam maakt zich klaar om te vechten, te vluchten of op een andere manier te overleven.

Bij trauma kan dat alarmsysteem gevoeliger worden. Daardoor kan een herinnering, geluid of situatie in het heden worden geïnterpreteerd alsof het gevaar opnieuw gebeurt.

Dat betekent niet dat iemand zich aanstelt. Het betekent ook niet dat iemand het verleden ‘gewoon moet vergeten’. De reactie is echt.

PTSS is meer dan een slechte herinnering.

Iedereen heeft weleens een nare herinnering. PTSS gaat verder dan dat. Het gaat om klachten die langere tijd aanhouden en invloed kunnen hebben op bijvoorbeeld:

• slaap
• relaties
• werk
• sociale contacten
• dagelijks functioneren

Je kunt bijvoorbeeld steeds minder de deur uitgaan omdat je bang bent voor triggers. Of je kunt voortdurend uitgeput zijn omdat je lichaam nooit echt ontspant.

Kan PTSS overgaan?

Ja, PTSS is behandelbaar. Welke behandeling passend is, verschilt per persoon en hangt onder andere af van de traumatische ervaringen en de klachten.

Behandeling kan bijvoorbeeld bestaan uit traumagerichte therapie. Een behandelaar kan samen met je onderzoeken welke aanpak het beste aansluit.

Herstel betekent niet per se dat je alles vergeet. Het kan betekenen dat wat er is gebeurd onderdeel wordt van je verleden, zonder dat het iedere dag opnieuw je heden bepaalt. Het wordt dan meer een herinnering dan iets waarvoor je lichaam steeds opnieuw moet vluchten.

Herstel verloopt niet altijd in een rechte lijn. Soms zet je een stap vooruit en voelt het daarna alsof je weer een paar stappen terug doet. Dat betekent niet automatisch dat je hebt gefaald. Soms ben je iets aan het verwerken wat je jarenlang hebt moeten overleven.

Samenvatting van de klachten

PTSS kan onder andere bestaan uit:

• herbelevingen, nachtmerries of indringende herinneringen
• het vermijden van plekken, mensen, gesprekken, gedachten of gevoelens
• verhoogde waakzaamheid en snel schrikken
• gespannenheid, prikkelbaarheid en slaapproblemen
• moeite met concentreren
• lichamelijke stressreacties, zoals hartkloppingen, trillen of zweten
• schuldgevoelens, schaamte of negatieve gedachten over jezelf
• afstand voelen tot anderen
• minder interesse of moeite met het voelen van positieve emoties
• een dagelijks leven dat steeds kleiner of zwaarder wordt

Niet iedereen heeft dezelfde klachten. Ook kunnen klachten in de loop van de tijd veranderen.

Hulp zoeken

Herken je jezelf in deze klachten en hebben ze invloed op je dagelijks leven? Praat dan met je huisarts. Samen kunnen jullie bespreken welke hulp of behandeling passend kan zijn. De huisarts kan je zo nodig doorverwijzen naar een psycholoog, traumabehandelaar of andere passende hulpverlener.

Je kunt ook rechtstreeks contact opnemen met een hulpverwijzer, zoals een wijkteam, sociaal team, Centrum voor Jeugd en Gezin of een andere lokale hulpverleningsorganisatie. Zij kunnen met je meedenken over passende ondersteuning en je helpen om de juiste zorg te vinden.

PTSS betekent niet dat je zwak bent of je aanstelt. Soms heeft je lichaam simpelweg heel lang geprobeerd je te beschermen tegen iets wat ooit echt gevaarlijk was. Leren dat je nu veilig bent, kan tijd kosten. Je hoeft het verleden niet uit te wissen om weer ruimte te krijgen voor de toekomst.

DIRECTE HULP NODIG?
Voel je je op dit moment niet veilig, ben je bang dat je jezelf iets aandoet of is er sprake van een acute noodsituatie?

Bel direct 112 bij acuut gevaar. Buiten kantooruren kun je voor dringende medische hulp contact opnemen met de huisartsenpost.

Veel liefs,

Femke