Waarom de voorbereidingsfase bij verslaving cruciaal is

De weg naar herstel van een verslaving verloopt niet in één rechte lijn. Mensen doorlopen doorgaans verschillende fases van verandering. Een van de meest bepalende fases is de voorbereidingsfase—de periode waarin iemand bewust besluit te stoppen of te minderen en zich actief voorbereidt op verandering.

Deze fase bepaalt vaak het succes van alle volgende stappen, zoals detox, behandeling en terugvalpreventie. In dit artikel lees je alles wat je moet weten over de voorbereidingsfase bij verslaving: kenmerken, feiten, valkuilen, professionele inzichten en praktische handvatten.

Wat is de voorbereidingsfase bij verslaving?

De voorbereidingsfase (ook wel de preparation stage) is de fase waarin iemand:

• erkent dat er een verslavingsprobleem is,

• gemotiveerd raakt om te veranderen,

• concrete stappen voorbereidt om binnen korte tijd te stoppen of hulp te zoeken.

In tegenstelling tot eerdere fases—zoals ontkenning of twijfel—is er in deze fase een duidelijk verlangen én besluit om te veranderen.

Belangrijke kenmerken van de voorbereidingsfase

• Motivatie neemt zichtbaar toe

• Er wordt actief informatie gezocht (behandeling, detox, verslavingszorg)

• Plannen worden gemaakt of ingepland

• Er is meer hoop en richting

• Angst en twijfel zijn nog aanwezig, maar beheersbaar

• De omgeving wordt soms voorzichtig ingelicht

Waarom de voorbereidingsfase zo belangrijk is

Onderzoek laat zien dat mensen die deze fase goed doorlopen, grotere kans hebben op:

• succesvolle behandeling

• minder terugval

• betere langdurige gedragsverandering

• meer intrinsieke motivatie

• sterkere zelfeffectiviteit (vertrouwen in eigen kunnen)

De voorbereidingsfase vormt in feite het psychologische fundament van herstel. Zonder goed fundament kan zelfs de beste behandeling instabiel zijn.

Psychologie achter de voorbereidingsfase

1. Groei van intrinsieke motivatie

In deze fase groeit de motivatie van binnenuit. Niet omdat anderen het zeggen, maar omdat de persoon zelf voelt:
“Ik wil dit anders.”

Technieken zoals Motiverende Gespreksvoering (MG) spelen hierin vaak een centrale rol.

Veel gehoorde gedachten:

• “Ik ben dit leven zat.”

• “Ik wil dit niet meer voor mijn gezin.”

• “Ik wil mijn gezondheid terug.”

Motivatie is geen constante; het groeit en schommelt. Juist daarom is professionele begeleiding zo waardevol.

2. Afwegen van voor- en nadelen

In deze fase maken mensen vaak een mentale of letterlijke balans op.

Voordelen van stoppen met verslaving

• Betere gezondheid

• Minder stress

• Financiële rust

• Herstel van relaties

• Meer controle over dagelijks functioneren

Nadelen of angsten

• Ontwenningsklachten

• Angst voor falen

• Verlies van vrienden of sociale kring

• Niet weten wie je bent zonder middel

• Onzekerheid over het behandelproces

Ambivalentie is normaal. Het betekent niet dat iemand niet wil veranderen—het betekent dat iemand mens is.

3. Groei van zelfeffectiviteit

Zelfeffectiviteit (Bandura) = geloof in eigen vermogen om verandering vol te houden.

In de voorbereidingsfase groeit dit door:

• successen uit verleden te bespreken

• realistische korte-termijndoelen te zetten

• sociale steun te vergroten

• informatie te geven over wat te verwachten

Hoe sterker de zelfeffectiviteit, hoe groter de kans op langdurige verandering.

Welke stappen worden in de voorbereidingsfase gezet?

Ook al is dit nog geen actiestadium, er gebeuren wel degelijk zeer belangrijke dingen.

1. Informatie verzamelen

Dit kan gaan over:

• vormen van behandeling (ambulant, klinisch, detox)

• wachttijden

• vergoedingen

• zelfhulpgroepen (AA/NA/Smart Recovery)

• medicatie bij detox

2. Gesprekken voeren met partner, familie of huisarts

Dit is vaak een emotionele stap. Het doorbreken van schaamte is een belangrijke mijlpaal.

3. Eerste gedragsveranderingen

Zoals:

• gebruik beperken

• triggers vermijden

• middelen de deur uit

• drink- of gebruikschema's aanpassen

Deze miniveranderingen bereiden de mindset voor op echte actie.

4. Praktische voorbereidingen

• Intake plannen

• Werk of school informeren

• Rustig schema maken

• Plan voor detox opstellen

• Leefstructuur voorbereiden

Veelvoorkomende obstakels in de voorbereidingsfase

Hoewel motivatie groeit, blijft deze fase kwetsbaar.

1. Angst voor het onbekende

“Wie ben ik zonder mijn middel?”
Dit is een van de meest voorkomende vragen.

2. Sociale druk

Gebruiksvrienden, dealers, feestomgeving, dynamieken in relaties—alles kan weerstand oproepen.

3. Schaamte en zelfstigma

Veel mensen worstelen met gedachten als:

• “Ik heb het zelf verpest.”

• “Ik ben zwak.”

• “Niemand begrijpt me.”

Dit kan leiden tot vermijding en uitstel.

4. Onrealistische verwachtingen

Bijv. denken dat afkicken vooral wilskracht is of dat herstel lineair verloopt. Goede psycho-educatie is hier essentieel.

Professionele begeleiding in de voorbereidingsfase

Hulpverleners spelen in deze fase een essentiële rol door motivatie te versterken, informatie te geven en drempels te verlagen.

1. Motiverende Gespreksvoering

Deze methode ondersteunt de cliënt zonder druk op te leggen.
Het vergroot intrinsieke motivatie en vermindert weerstand.

Kenmerken:

• open vragen

• reflectieve luisterstijl

• bevestigen van positieve intenties

• autonomie benadrukken

2. Psycho-educatie

Weten wat je te wachten staat, vermindert angst.

Onderwerpen:

• hoe verslaving werkt in het brein

• hoe ontwenningsverschijnselen verlopen

• hoe behandeling is opgebouwd

• wat cravings zijn

• waarom terugval normaal is in herstelprocessen

3. Praktische planning

Hulpverleners kunnen:

• doorverwijzen

• contact leggen met instanties

• intake versnellen

• zorgplan opstellen

• partner/familie erbij betrekken

4. Risico-inventarisatie

Samen verkennen:

• triggers

• stressfactoren

• sociale risico’s

• mogelijke barrières tijdens detox of therapie

Hoe herken je dat iemand klaar is voor de volgende fase?

Signalementen voor doorgang naar de actiestage:

• Intake is ingepland of afgerond

• Persoon heeft duidelijke doelen

• Angst blokkeert niet langer

• Verandering staat binnen 30 dagen gepland

• Er is zichtbare inzet en bereidheid

• De voordelen wegen consequent zwaarder dan de nadelen

Dit zijn sterke indicatoren dat de stap naar actie realistisch en haalbaar is.

Wat naasten moeten weten over de voorbereidingsfase

Naasten spelen een gigantische rol, vaak groter dan ze zelf beseffen.

Wat helpt?

• Luisteren zonder oordeel

• Aanmoedigen zonder te duwen

• Realistische hoop bieden

• Ruimte geven voor twijfel

• Helpen met praktische planning

Wat werkt averechts?

• Dwang, verwijten of ultimatums

• Bagatelliseren

• Overmatig controleren

• Problemen overnemen (enabling)

Herstel begint bij autonomie én verbondenheid.

De voorbereidingsfase als kantelpunt

Hoewel de voorbereidingsfase soms voelt als “nog niet echt beginnen”, is het juist een van de meest wezenlijke fases van verandering bij verslaving.

Het is de fase waarin iemand:

• zichzelf confronteert

• hoop hervindt

• verantwoordelijkheid neemt

• een toekomst zonder verslaving begint te visualiseren

Dit psychologische keerpunt maakt verdere behandeling mogelijk. Het is het moment waarop iemand niet alleen denktaan verandering, maar zich er ook bewust op voorbereidt.

Conclusie

De voorbereidingsfase bij verslaving is een krachtige, maar kwetsbare periode.
Het is het moment waarop motivatie groeit, plannen vorm krijgen en iemand de eerste echte stappen zet richting herstel.

Door deze fase goed te begeleiden—professioneel én als naaste—vergroten we de kans op succesvol herstel aanzienlijk.

Veel liefs,

Femke 💚