Cross addiction

Cross addiction betekent dat iemand een oude verslaving vervangt door een nieuwe verslaving. Dat kan gaan om een ander middel, maar ook om bepaald gedrag. Iemand stopt bijvoorbeeld met cocaïne, maar raakt vervolgens afhankelijk van alcohol. Of iemand stopt met drinken en ontwikkelt daarna een verslaving aan gokken, gamen, sporten of seks. 

Het probleem is dat de onderliggende behoefte hetzelfde blijft. Het brein zoekt opnieuw naar een manier om spanning, leegte, verdriet, angst of stress tijdelijk te verdoven. Daardoor lijkt de nieuwe verslaving in het begin vaak “minder erg”, terwijl de schade uiteindelijk net zo groot kan worden.

Veel mensen herkennen cross addiction niet meteen. Ze denken:

* “Ik drink tenminste niet meer.”
* “Sporten is toch gezond?”
* “Het zijn alleen slaapmedicijnen.”
* “Ik gebruik geen harddrugs meer.”

Toch kan gedrag ongezond worden zodra iemand de controle verliest en afhankelijk wordt van het gevoel dat het geeft.

Cross addiction ontstaat vooral doordat verslaving het beloningssysteem van de hersenen verandert. Wanneer iemand alcohol drinkt, drugs gebruikt of bepaald verslavend gedrag uitvoert, komt er dopamine vrij. Dopamine is een stofje in de hersenen dat zorgt voor plezier, beloning en motivatie. 

Na langdurig gebruik raakt het brein gewend aan die hoge dopaminepieken. Gewone dagelijkse dingen voelen daardoor vaak minder fijn of minder interessant. Wanneer iemand stopt met een middel, blijft het brein verlangen naar die snelle beloning. Als iemand geen gezonde copingmechanismen ontwikkelt, zoekt het brein vaak automatisch een vervanger.

Dat verklaart waarom iemand die stopt met drugs ineens:

* extreem veel gaat eten;
* urenlang gaat gamen;
* obsessief gaat sporten;
* dwangmatig gaat werken;
* veel geld uitgeeft;
* of afhankelijk wordt van medicatie.

De verslaving verschuift, maar het onderliggende patroon blijft bestaan.

Verslaving is niet simpelweg een gebrek aan wilskracht. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat langdurig middelengebruik daadwerkelijk veranderingen veroorzaakt in de hersenen. Vooral het beloningssysteem en de impulscontrole raken ontregeld. 

Bij cross addiction gebeurt vaak het volgende:

1. De oorspronkelijke verslaving stopt.
2. Het brein mist de dopamineprikkel.
3. Stress of emoties nemen toe.
4. De persoon zoekt onbewust een nieuwe uitlaatklep.
5. Het nieuwe gedrag geeft opnieuw dopamine.
6. Het brein koppelt daar weer beloning aan.
7. Een nieuwe verslaving ontstaat.

Daardoor lijkt cross addiction soms op een soort “stoelendans” van verslavingen.

Cross addiction kan zich op veel verschillende manieren uiten. Sommige vormen zijn zichtbaar, andere veel minder.

Middelen naar andere middelen

Dit komt vaak voor bij mensen die stoppen met één soort drugs of alcohol.

Voorbeelden:

* stoppen met alcohol → afhankelijk worden van cannabis;
* stoppen met cocaïne → veel alcohol gaan drinken;
* stoppen met heroïne → misbruik van slaapmedicatie;
* stoppen met roken → overmatig eten.

Middelen naar gedrag

Sommige mensen vervangen middelengebruik door verslavend gedrag.

Voorbeelden:

* gokken;
* gamen;
* porno of seks;
* sociale media;
* online shoppen;
* extreem sporten;
* workaholism.

Gedrag naar middelen

Het werkt ook andersom. Iemand met een gokverslaving kan bijvoorbeeld alcohol gaan gebruiken om stress of schuldgevoelens te verdoven.

Veel mensen onderschatten cross addiction omdat de nieuwe verslaving “minder erg” lijkt. Toch kan het enorme gevolgen hebben voor iemands mentale gezondheid, relaties, financiën en herstelproces. 

Cross addiction is gevaarlijk omdat:

* de onderliggende problemen niet worden opgelost;
* het risico op terugval groter wordt;
* nieuwe afhankelijkheden ontstaan;
* iemand zichzelf blijft verdoven;
* schaamte en geheimhouding toenemen.

Een voorbeeld: iemand die herstelt van alcoholverslaving ontwikkelt een gokverslaving. Vervolgens komt diegene steeds vaker in casino’s of cafés terecht waar alcohol aanwezig is. Daardoor neemt de kans op terugval toe.

Exacte cijfers verschillen per onderzoek, omdat cross addiction niet altijd wordt herkend of geregistreerd. Toch laten onderzoeken zien dat het veel voorkomt bij mensen met verslavingsproblemen. 

Onderzoek laat zien dat:

* veel mensen in herstel minstens één vervangende verslaving ontwikkelen;
* gedragsverslavingen vaak samengaan met middelenverslaving;
* mensen met een verslavingsgevoelig brein gevoeliger zijn voor meerdere soorten verslaving.

Een studie die genoemd wordt in onderzoek naar cross addiction laat bijvoorbeeld zien dat ongeveer 22,5% van mensen met een gokstoornis ook een middelenverslaving heeft gehad. 

In de praktijk zien hulpverleners cross addiction regelmatig terug in hersteltrajecten.

Nee. Niet iedereen die herstelt van een verslaving ontwikkelt automatisch cross addiction. Sommige mensen slagen erin om gezonde copingmechanismen op te bouwen en blijven stabiel in herstel. 

De kans op cross addiction lijkt groter bij mensen die:

* vroeg trauma hebben meegemaakt;
* moeite hebben met emoties reguleren;
* impulsief zijn;
* veel stress ervaren;
* weinig steun hebben;
* genetisch gevoeliger zijn voor verslaving.

Ook mensen die snel obsessief gedrag ontwikkelen lopen meer risico.

Tegelijkertijd zijn er ook veel mensen die herstellen zonder een nieuwe verslaving te ontwikkelen. Goede begeleiding, zelfinzicht, therapie, structuur en steun spelen daarin vaak een belangrijke rol.

Cross addiction sluipt er vaak langzaam in. Daarom is het belangrijk om waarschuwingssignalen te herkennen.

Veelvoorkomende signalen zijn:

* obsessief bezig zijn met één activiteit;
* liegen of geheim doen;
* controleverlies;
* steeds meer nodig hebben voor hetzelfde gevoel;
* irritatie wanneer het niet kan;
* verwaarlozing van werk, studie of relaties;
* gebruik of gedrag inzetten om emoties te vermijden.

Vaak lijken de patronen sterk op de oorspronkelijke verslaving.

Veel verslavingen ontstaan niet zomaar. Achter verslaving zit vaak pijn, trauma, onzekerheid, stress of een gevoel van leegte. Wanneer die onderliggende pijn niet wordt verwerkt, zoekt iemand vaak opnieuw naar verdoving.

Daarom draait herstel niet alleen om stoppen met gebruiken, maar ook om:

* leren voelen;
* omgaan met emoties;
* grenzen leren stellen;
* trauma verwerken;
* verbinding maken met anderen;
* een gezond leven opbouwen.

Zonder die basis blijft de kans bestaan dat de verslaving zich verplaatst.

Cross addiction voorkomen begint met bewustwording. Herstel gaat verder dan alleen stoppen met een middel. Het gaat ook over het ontwikkelen van een gezonde levensstijl en emotionele stabiliteit.

Belangrijke onderdelen zijn:

* therapie of begeleiding;
* praten over emoties;
* leren omgaan met stress;
* gezonde routines ontwikkelen;
* voldoende slaap en beweging;
* steun van anderen;
* eerlijk blijven naar jezelf.

Mensen die open blijven praten over cravings, emoties en gedrag herkennen vaak sneller wanneer een nieuwe afhankelijkheid ontstaat.